Mwynhewch Sir Ddinbych Ganoloesol

  • ymchwil

Safle 25

Llandegla

Eglwys y Santes Tegla a Ffynnon Sanctaidd Tegla

Cyfarwyddiadau:

Mae’n anodd dod o hyd i ffynnon sanctaidd Tegla bellach ac y mae ar dir preifat. Dechreuwch ger yr eglwys (gan ofyn am ganiatâd yn Fferm y Felin i ddechrau), ewch trwy’r glwyd alwminiwm sydd ar y dde i’r rhes o fythynnod, heibio i adeiladau fferm ac yna dros gamfa wrth ymyl y glwyd nesaf; mae hawl tramwy cyhoeddus yma. Ar ôl yr ail glwyd, ewch i’r dde oddi ar y llwybr troed a cherddwch ar hyd y cae tuag at y nant hyd nes y byddwch yn cyrraedd glan isel. Trowch i’r chwith ar hyd y lan hon a byddwch yn dod o hyd i’r ffynnon ddinod – cafn o garreg sydd wedi ei suddo – rhwng y lan a’r nant.

Ailgodwyd eglwys dwt y Santes Tegla yn gyfangwbl ym 1866 ond ceidw ei bedyddfan wreiddiol a’i chanhwyllyr pres rhyfedol o’r oesoed canol a wnaed, yn fwy na thebyg, yn Bruges (Gwlad Belg) tua 1500. Mae ganddo ddeuddeg o freichiau canghennog, deiliog, cain, gyda dolen ar ffurf bwystfil oddi tanynt a delwedd o’r Forwyn fair goronnog uwch eu pen. Dywedir i’r canhwyllyr hwn, a chanhwyllyr Llanarmon gerllaw (Safle 26), ddod o Abaty Glyn y Groes.

Mae’r canwyllyr yn crogi o flaen ffenestr Sioraidd hynod a wnaed yn wreiddiol ym 1800 ar gyfer Eglwys Gadeiriol Llanelwy. Mae’n cynnwys gwydr sydd wedi ei baentio (yn hytrach na’i staenio) ac mae’n dangos yr Iesu ifanc yn myfyrio dros weledigaeth o’i Groeshoeliad ac a gyflwynir gan geriwbiaid.

Mae hanes ffynnon sanctaidd y Santes Tegla, ger afon Alun y tu allan i’r pentref, yn fwy hynod byth. Yn ôl dogfen a ysgrifennwyd yn yr 2il ganrif, roedd y Santes Tegla yn ddisgybl i Sant Paul, ac yr oedd yn byw yn Iconium (Konya yn Nhwrci heddiw): yr oedd yn enwog am ei galluoedd iachaol ac fe’i merthyrwyd yn 90 oed. Ni wyddys yn iawn sut y daeth Sir Ddinbych i anrhydeddu’r santes hon, ond yr oedd Tegla Cymru, hefyd, yn enwog am iacháu clefyd o’r enw ‘Clwyf Tegla’, neu epilepsi, gyda dwr ei ffynnon. Arferai dioddefwyr gymryd rhan mewn defod gymhleth, sef ymdrochi yn y ffynnon, cerdded o’i chwmpas dair gwaith yn cario iâr (iâr ar gyfer dynes, ceiliog ar gyfer dyn) a chysgu o dan allor yr eglwys (gyda’r iâr), gan ddefnyddio’r Beibl yn obennydd. Teflid pinnau (a ddefnyddid i drywanau’r aderyn) i’r ffynnon ac, yn olaf, rhoddid ei big yng ngheg y claf. Trwy wneud hyn, trosglwyddid y ffitiau epileptig i’r iâr a oedd (fel y gellid disgwyl) yn igam ogamu’n sigledig wrth gadarnhau’r gwellhad. Er iddynt gael eu condemnio gan awdurdodau’r eglwys, honnid bod y defodau hyn yn llwyddiannus yn aml, gan barhau hyd at 1813 o leiaf.

Anrhydeddir Ffynnon y Santes Tegla yn flynyddol ar ei dydd gwyl ym mis Medi. Nid yw ei nant byth yn rhedeg yn sych ac yn ystod cyfnod o sychder ym 1921 parhâi i ddarparu dwr ffres. Pan gloddiwyd y ffynnon ym 1935, daethpwyd o hyd i nifer o binnau, darnau arian ac offrymau eraill.

Mae’r eglwys ar agor fel arfer rhwng 7.30 am a 6.00 pm.

Swyddfa'r PostSiop + coffee Caffi/bwyty/man/ bwyta rhagor na thafarn

yn ôl i coppa