Mwynhewch Sir Ddinbych Ganoloesol

  • ymchwil

Safle 6

Derwen

Croes bregethu ac Eglwys y Santes Fair

Saif Eglwys y Santes Fair mewn pentref uwchben Dyffryn Clwyd ac mae’n cynnwys dau drysor eithriadol o’r cyfnod canoloesol. Croes bregethu o’r 15fed ganrif, sy’n sefyll yn y fynwent ac sydd o dan ofal CADW bellach, yw’r trysor cyntaf. Dyma un o’r engreifftiau gorau yng Nghymru ac arferai fod yn ganolbwynt pregethau awyr agored gan fyneich crwydrol a phregethwyr eraill. Mae ei choes wythochrog cerfiedig yn dal pen sgwâr ac arno ffigurau dan gysod canopi: y Croeshoeliad ar yr ochr orllewinol, Morwyn a’i Phlentyn ar yr ochr ddeheuol (wedi treulio); Coroni’r Forwyn ar yr ochr ddwyreiniol; a ffigur cain o Sant Mihangel yr angel yn dal cleddyf i fyny a chlorian ar gyfer tafoli eneidiau ar yr ochr ogleddol. (Mae ty’r eglwys’ gerllaw yn borth i’r fynwent sy’n cynnwys ysgoldy ar y llawr cyntaf.)

Mae trysor canoloesol hynod anghyffredin y tu mewn i’r eglwys, sef ‘croglen’ a ‘chroglofft’ o’r 15fed ganrif neu o flynyddoedd cynnar yr 16eg ganrif.

Mae croglenni canoloesol yn lled anghyffredin (mae enghraifft wych yng Nghlocaenog) ond mae’r galerïau neu’r ‘llofftydd’ yn brin iawn: mae’r un sydd yn Nerwen yn un o gwta ddwsin yng Nghymru. Dinistitriwyd miloedd o galerïau yn ystod Diwigiad Prostestannaidd cyfnod y Tuduriaid oherwydd eu prif bwrpas oedd dangos y croesau peintiedig a gondemniwyd gan y diwygwyr fel eilunod. Cyrhaeddid y galeri trwy esgyn grisiau yn y wal ac fe’i defnyddid gan bregethwyr, cerddorion a chantorion. Rhoddid rhes o ganhwyllau ar hyd y parapet ar achlysuron arbennig.

Mae croglen a chroglofft Derwen, gyda’i dail cymhleth, cerfiedig, cain a’i rhwyllwaith cain yn deyrnged trawiadol i grefftwaith seiri coed canoloesol Cymru. Er bod y ‘grog’ a’i lliwiau llachar gwreiddiol wedi hen ddiflannu, mae’n gyfle prin i’n hatgoffa o arddull y tu mewn i eglwysi cyn y newidiadau mawr a ddechreuwyd gan Harri VIII.

Mae’r eglwys ar agor ar gyfer ymwelwyr gan amlaf.

yn ôl i coppa

Croes Bregethu, Derwen: Archifdy Sir Ddinbych

Croes Bregethu, Derwen