Mwynhewch Sir Ddinbych Ganoloesol

  • ymchwil

Ffynhonnau Sanctaidd

Oherwydd ei daereg, neu efallai o ganlyniad i rinweddau ei seintiau, ceir nifer o ffynhonnau sanctaidd yn Sir Ddinbych. Cynhwysir chwech o’r rhai mwyaf hygyrch yn y llyfryn hwn, ond mae llawer mwy i’w darganfod. Mae’n bosib mai’r ffynhonnau yr honnir iddynt fedru iacháu yw mannau addoli hynaf yn y sir. Yn sicr, yr oedd ymhlith y Celtiaid paganaidd gwlt poblogaidd yn gysylltiedig â ffynhonnau, pyllau a llynnoedd. Efallai fod y cwlt yn hyn na hyn. Gwneid offrymau iddynt ac mewn rhai mannau fe’u cysylltid hefyd â chwlt Celtaidd y pen toredig proffwydol (gweler Tremeirchion, Ffynnon Beuno Safle 40).

Erbyn y Canol Oesoedd, fodd bynnag, yr oedd y ffynhonnau hyn wedi’u cysegru i seintiau lleol – er ei bod yn debygol bod rhai ohonynt yn Gristnogol o’r cychwyn, sef nentydd naturiol a oedd wedi eu sancteiddio oherwydd eu hagosrwydd at gell meudwy neu eglwys gynnar. Mae rhai o’r defodau a oedd yn gysylltiedig â hwy, fodd bynnag, - megis yn Llandegla (Safle 25) – yn awgrymu cymysgedd gyfleus o gredoau hen a newydd.

Cyrhaeddodd ffynhonnau sanctaidd (fel ffynnon Sant Dyfnog yn Llanrhaeadr (Safle 30) eu hanterth o ran eu poblogrwydd yn union cyn y Diwygiad Prostestannaidd. Ar ôl hynny, condemniwyd y defnydd a wneid ohonynt yn swyddogol fel arferion ofergoelus – er na chymerodd pobl Sir Ddinbych fawr o sylw o hyn. Yn wir, o safwynt y tlodion, y rhain oedd yr unig feddyginiaeth a oedd ar gael at glefyd neu anabledd ac erbyn y 18fed ganrif, dôi ymdrochwyr mwy ffasiynol i ymweld â hwy fel rhan o’r ysfa gyfoes am ‘ffynhonnau meddiginiaethol’.

Yna, ar ôl cael eu gwrthod gan ‘wyddoniaeth’, treiodd eu poblogrwydd unwaith eto a chollwyd llawer ohonynt, fe’u hanghofiwyd, fe’u draeniwyd neu fe’u llanwyd – mae Ffynnon anghysbell Sarah (Safle 7), a gafodd ei hadfer yn ddiweddar, yn eithriad nodedig. Bellach, yn ffodus, mae’r diddordeb ynddynt yn cynyddu unwaith eto, hyd yn oed os nad ydynt bob amser yn gwella ‘dafennau, crachod a’r gosfa’. Cofiwch offrymu gweddi, pin neu ddarn o arian, yn ôl eich dymuniad – mae’r lleoedd sanctaidd hyn yn werth ymweld â hwy.

Nol i'r top